Testosteron — werking

Wat is het

Testosteron wordt bij FTM-transitie toegediend als ester, omdat puur testosteron via injectie binnen uren wordt afgebroken. Vormen: testosteron-undecanoaat (Nebido, intramusculair om de 10-14 weken), testosteron-cypionaat of -enantaat (wekelijks of tweewekelijks), of transdermale gel (Tostran, Androgel) dagelijks. Subcutane injecties komen ook voor — eenvoudiger toedienen, maar in NL minder gangbaar dan intramusculair.

Receptorbinding en omzetting

Testosteron bindt aan de androgeenreceptor in spier, bot, hersenen, huid en klitoris. In sommige weefsels wordt het door 5α-reductase omgezet naar dihydrotestosteron (DHT), dat veel sterker aan de receptor bindt en verantwoordelijk is voor baardgroei, lichaamsbeharing en androgene alopecia. Aromatase zet een deel om naar oestradiol — daarom hebben mannen ook oestradiol in hun bloed.

Bij FTM-doseringen (50-100 mg per week injectie) bereiken testosteronwaarden de mannelijke range (10-30 nmol/L). De HPG-as wordt onderdrukt en de ovaria stoppen met ovulatie. Een suprafysiologische dosering — vaak gevraagd door patiënten om sneller resultaat te zien — is niet gunstig: lipidenverandering en cardiovasculair risico nemen toe.

Masculiniserende effecten

Volgens de Endocrine Society Guideline 2017 en de UCSF Primary Care Protocol:

• Stem verlaagt: 3-12 maanden. Onomkeerbaar — de larynx groeit en stembanden verdikken.

• Baard- en lichaamsbeharing: 6 maanden tot 5 jaar. Onomkeerbaar.

• Clitoris vergroot (2-4 cm gemiddeld): 3-12 maanden. Onomkeerbaar.

• Spiermassa stijgt 10-30%, vet herverdeelt naar buik.

• Menstruatie stopt na 1-6 maanden (amenorroe).

• Acne, vooral eerste 1-2 jaar.

• Androgene alopecia (mannelijke kaalheid) bij genetische aanleg. Onomkeerbaar.

• Vaginale atrofie: dunner, droger slijmvlies — verhoogt risico op pijn en infecties.

Wat testosteron niet doet

Borstweefsel verdwijnt niet — alleen mastectomie verwijdert dat. Bekkenbreedte en lengte veranderen niet bij volwassenen. Fertiliteit kan herstellen na staken, maar studies van Light et al. (2014) en T'Sjoen (2020) tonen dat bij langdurig gebruik schade aan ovariële reserve mogelijk is. Eicelcryopreservatie vóór start van testosteron blijft een belangrijke afweging bij wie biologisch ouderschap wil openhouden.

Bij minderjarigen

Testosteron-toediening aan adolescenten die via puberteitsblokkade in transitie zijn gegaan, leidt tot een fundamenteel ander effect dan bij volwassenen: er is geen "tegenwerkende" eigen geslachtshormonen, het lichaam ontwikkelt direct mannelijke secundaire kenmerken, en infertiliteit is structureel ingebakken in het traject (zie fertiliteit). De Cass Review en de COHERE-richtlijn zijn over deze cascade bij minderjarigen zeer terughoudend.

Endocrinologische context

Testosteron is in Nederland een opiumwet-middel; voorschrijven gebeurt via endocrinoloog of huisarts onder begeleiding. Streefwaarde is mannelijke fysiologische range. Monitoring elke 3-6 maanden in het eerste jaar, daarna jaarlijks: testosteron, hematocriet, lipidenprofiel, leverenzymen, gewicht en bloeddruk. Zie ook risico's testosteron.